Asiad 20 khép lại tại Aichi-Nagoya: Bảng huy chương, cánh cửa phòng thay đồ và khoảng trống trên đường chạy

Đêm bế mạc, tôi đứng ở mép đường chạy số tám, chỗ mà ống kính không bao giờ hướng tới. Đèn sân vận động ở Aichi-Nagoya tắt dần theo từng nhịp, và thứ còn lại chỉ là tiếng giày đinh gõ lộp cộp trên mặt đường cao su khi vài vận động viên quay lại nhặt đồ. Không ai đếm huy chương ở góc đó. Ba mươi năm sau cánh cửa phòng thay đồ, tôi biết mùi chiến thắng và mùi nước mắt không khác nhau. Điều khác nhau nằm ở chỗ người ta quay ống kính về đâu khi cả hai mùi ấy cùng tồn tại trong một hành lang dài chưa đầy hai mươi mét.

Kỳ Đại hội Thể thao châu Á lần thứ hai mươi đã khép lại. Bảng huy chương được chiếu lên màn hình lớn, sáng rực, ngay ngắn, rồi bị cuộn đi trong vài giây. Với một người đã đứng bên lề đường chạy suốt ba thập kỷ như tôi, câu chuyện thật không nằm ở những con số được xếp theo cột. Nó nằm ở phần trống mà không cột nào ghi lại.

Bối cảnh: một kỳ Đại hội khép lại, và một bảng thành tích bị đọc quá nhanh

Asiad 20 diễn ra tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản, quy tụ hàng nghìn vận động viên đến từ khắp châu lục trong gần hai tuần tranh tài. Lễ bế mạc khép lại sự kiện với nghi thức chuyển giao kỳ đại hội tiếp theo, cùng các phần công bố giải thưởng cá nhân xuất sắc nhất do Hội đồng Olympic châu Á (OCA) trao tặng. Theo thông tin từ ban tổ chức và các cơ quan chức trách Nhật Bản, mỗi vận động viên đoạt danh hiệu xuất sắc nhất đại hội nhận phần thưởng 25.000 USD, do một hội đồng gồm năm thành viên bình chọn dựa trên tiêu chí: huy chương vàng cùng kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á hoặc kỷ lục của đại hội.

Trên bảng tổng sắp, Trung Quốc tiếp tục đứng đầu với 169 huy chương vàng, 89 huy chương bạc và 83 huy chương đồng. Việt Nam xếp thứ 19 với 3 huy chương vàng, 3 huy chương bạc và 19 huy chương đồng. Đoàn thể thao Việt Nam tham dự với 348 vận động viên và đặt mục tiêu 4 huy chương vàng. Mục tiêu ấy không hoàn thành.

Tôi đọc con số 348 nhiều lần trong sổ tay của mình. Ba trăm bốn mươi tám con người, ba trăm bốn mươi tám giấc ngủ khác nhau, ba trăm bốn mươi tám buổi sáng thức dậy với một mục tiêu chung được gói gọn trong một câu. Và kết quả cuối cùng là ba huy chương vàng. Sự chênh lệch ấy không phải là một lời trách móc. Nó là một dữ kiện, và tôi luôn tin rằng dữ kiện cần được đặt đúng chỗ trước khi bất kỳ ai vội vàng gán cho nó một cảm xúc.

Điểm cốt lõi: bảy môn được kỳ vọng, và hai môn thực sự gánh vàng

Theo thông tin từ đoàn thể thao Việt Nam, bảy môn được xác định là nguồn kỳ vọng huy chương vàng tại Asiad 20 gồm: bắn súng, sepak takraw, điền kinh, rowing, karate, taekwondo và esports. Sau hai tuần tranh tài, chỉ sepak takraw và karate hoàn thành chỉ tiêu vàng. Điều đáng chú ý nằm ở chỗ: đây cũng chính là hai môn đã mang về huy chương vàng cho Việt Nam ở kỳ đại hội trước đó.

Tôi ghi lại chi tiết này bằng bút chì, không phải bút mực, vì nó cần được nhìn lại nhiều lần. Hai kỳ đại hội liên tiếp, hai môn gánh toàn bộ số vàng. Đó là một mô hình. Trong phân tích thể thao, mô hình quan trọng hơn kết quả đơn lẻ, bởi kết quả có thể là may mắn, còn mô hình thì lặp lại. Khi cùng một cặp môn thể thao chống đỡ toàn bộ trọng lượng vàng của một đoàn, người ta không còn nói về thành tích nữa. Người ta nói về cấu trúc.

Năm môn còn lại trong danh sách kỳ vọng — bắn súng, điền kinh, rowing, taekwondo, esports — không mang về huy chương vàng. Trong số đó, điền kinh là môn mà tôi dành cả sự nghiệp để theo dõi. Và điền kinh là môn nói lên nhiều nhất về chiều sâu thật của một nền thể thao.

Tại sao lại là điền kinh? Bởi vì điền kinh có số lượng nội dung thi đấu lớn nhất trong hệ thống Olympic và Asiad. Chạy, nhảy, ném, đi bộ — mỗi phân môn lại chia thành nhiều cự ly và nhiều hình thức. Một quốc gia có chiều sâu sẽ thu hoạch ở nhiều nội dung. Một quốc gia có chiều sâu mỏng sẽ chỉ có vài gương mặt lẻ loi, đôi khi lọt vào chung kết, đôi khi đứng sát bục, nhưng hiếm khi bước lên bậc cao nhất. Đó là lý do tôi luôn nhìn vào đường chạy trước khi nhìn vào bảng tổng sắp. Bảng tổng sắp cho biết ai thắng. Đường chạy cho biết ai có thể thắng trong tương lai.

Trong trường hợp của Việt Nam, việc điền kinh nằm trong nhóm kỳ vọng nhưng không tạo ra vàng cho thấy một điều khá rõ: nguồn lực và tài năng ở môn này chưa đủ dày để chuyển hóa kỳ vọng thành kết quả. Đây không phải là phán đoán về một cá nhân nào, bởi bài báo này không nêu tên bất kỳ vận động viên điền kinh cụ thể nào. Đây là một suy luận từ cấu trúc: khi một môn được đặt vào nhóm kỳ vọng vàng mà không có vàng, khoảng cách nằm ở hệ thống đào tạo, ở mật độ thi đấu quốc tế, và ở chiều sâu của lực lượng kế cận.

Đối chiếu với Trung Quốc: sự tương phản giữa bề rộng và bề mỏng

Con số 169 huy chương vàng của Trung Quốc lớn gấp hơn 56 lần con số 3 của Việt Nam. Nhưng phép chia ấy chỉ là điểm khởi đầu. Điều đáng nói hơn là cách hai đoàn phân bổ vàng. Trung Quốc trải vàng trên nhiều môn: bơi lội, điền kinh, thể dục dụng cụ, bóng bàn, cầu lông, cử tạ, bắn súng, nhảy cầu và nhiều môn khác. Việt Nam tập trung vàng vào hai môn. Sự khác biệt giữa bề rộng và bề mỏng chính là sự khác biệt giữa một nền thể thao có hệ sinh thái và một nền thể thao có vài điểm sáng.

Tôi không đọc con số 169 như một lời khẳng định về sức mạnh tuyệt đối. Tôi đọc nó như một dữ kiện cần được kiểm chứng độc lập. Trong nghề của tôi, một con số không có nguồn thì chỉ là một con số đang chờ bị phản bác. Và tôi ghi chú rõ điều đó trong sổ: bảng tổng sắp của kỳ đại hội này cần được đối chiếu với hồ sơ chính thức của OCA và các liên đoàn châu lục trước khi được trích dẫn lại.

Trở lại với Việt Nam. Vị trí thứ 19 trên bảng tổng sắp đặt đoàn vào nhóm giữa bảng. Đặc điểm của nhóm này thường là: nhiều huy chương đồng, ít huy chương vàng. Mười chín huy chương đồng so với ba huy chương vàng là một tỷ lệ đáng suy nghĩ. Nó gợi ý rằng các vận động viên Việt Nam thường xuyên tiến sâu vào vòng trong, thường xuyên đứng sát bục, nhưng tỷ lệ chuyển hóa thành vàng còn thấp. Trong điền kinh, khoảng cách giữa huy chương đồng và huy chương vàng đôi khi chỉ là vài phần trăm giây, đôi khi là một nhịp thở. Tôi đã từng chứng kiến một vận động viên về nhì với khoảng cách 0,08 giây, và tôi biết rằng khoảng cách ấy không nằm trên bảng thành tích. Nó nằm trong cách người ta chuẩn bị.

Giải thưởng cá nhân xuất sắc nhất và điều nó tiết lộ về bản đồ các môn

Tiêu chí bình chọn vận động viên xuất sắc nhất của OCA đáng được đọc kỹ: huy chương vàng, kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á, kỷ lục đại hội. Hội đồng gồm năm thành viên. Phần thưởng 25.000 USD cho mỗi người được vinh danh.

Cấu trúc tiêu chí này không trung tính. Kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á và kỷ lục đại hội là những loại thành tích xuất hiện tập trung ở một số nhóm môn nhất định. Điền kinh và bơi lội là hai môn sản sinh kỷ lục nhiều nhất, đơn giản vì chúng được đo bằng thời gian và khoảng cách — hai đại lượng có thể so sánh chính xác qua các kỳ đại hội và qua các thế hệ. Một vận động viên chạy 100 mét có thể phá kỷ lục và tên của họ được khắc vào lịch sử bằng đơn vị giây. Một vận động viên ở môn đối kháng có thể thi đấu xuất sắc nhưng không tạo ra kỷ lục, bởi môn của họ không được đo bằng con số tuyệt đối.

Điều này có nghĩa là cơ chế vinh danh của OCA, xét về mặt cấu trúc, nghiêng về các môn tốc độ và sức mạnh có thể định lượng. Tôi không nói điều này để hạ thấp giá trị của sepak takraw hay karate. Tôi nói điều này để chỉ ra rằng bản đồ vinh danh và bản đồ huy chương là hai tấm bản đồ khác nhau. Một nền thể thao muốn có cả hai phải đầu tư vào những môn vừa mang huy chương, vừa có khả năng tạo ra kỷ lục. Điền kinh và bơi lội nằm ở giao điểm đó.

Khoản thưởng 25.000 USD, đặt cạnh kinh tế của các hợp đồng quảng cáo thể thao hiện đại, là một khoản danh dự mang tính biểu tượng. Giá trị của nó không nằm ở tiền, mà ở sự công nhận. Với một vận động viên, việc được hội đồng năm thành viên của OCA gọi tên có thể mở ra nhiều cơ hội tiếp theo. Nhưng tôi cũng biết rằng phần lớn vận động viên bước ra khỏi kỳ đại hội mà không có tên trong bất kỳ danh sách vinh danh nào. Họ trở về với một hành lý và một vài giây phút mà chỉ họ và huấn luyện viên của họ biết.

Quan sát bên lề: nhịp thở, dây giày và những gì không được ghi lại

Người ta hỏi phụ nữ hiểu gì về chiến thuật. Tôi trả lời bằng cách đếm nhịp thở của vận động viên từ khán đài, chính xác hơn cả đồng hồ bấm giờ. Đó không phải là một câu trả lời kiêu ngạo. Đó là một phương pháp. Nhịp thở cho biết vận động viên đã bước vào vùng đỏ hay chưa. Nhịp thở cho biết ai đang giữ sức cho vòng cuối và ai đang đốt hết năng lượng ở vòng đầu. Không có bảng dữ liệu nào thay thế được việc ngồi đủ gần để nghe thấy điều đó.

Trong thời đại dữ liệu bùng nổ, tôi vẫn tin vào đôi mắt, đôi tai và trái tim không biết nói dối. Tôi không phủ nhận giá trị của công nghệ. Tôi chỉ biết rằng công nghệ cần một người biết đặt câu hỏi đúng để phát huy tác dụng. Ở tuổi 60, tôi hợp tác với những đồng nghiệp trẻ để tiếp cận dữ liệu mà tôi không tự mình thu thập được. Nhưng tôi không giao cho họ quyền diễn giải. Việc diễn giải thuộc về người đã đứng đủ lâu bên đường chạy.

Ở Asiad 20, điều khiến tôi chú ý không phải là những màn ăn mừng. Đó là những khoảnh khắc trước khi bước ra. Một vận động viên cúi xuống thắt lại dây giày lần thứ ba, dù dây đã chặt. Một huấn luyện viên đứng ở góc sân, tay cầm điện thoại nhưng mắt không nhìn vào màn hình. Một vận động viên ngồi trên ghế, hai tay đặt trên đầu gối, mắt nhắm, môi mấp máy như đang đọc lại một kịch bản trong đầu. Những khoảnh khắc ấy không xuất hiện trên bảng huy chương. Nhưng chúng là nơi kết quả được quyết định trước khi tiếng súng xuất phát vang lên.

Chung kết 800 mét năm ấy không nằm trên bảng thành tích, nó nằm trong cách người đàn bà thắt dây giày trước khi bước ra. Tôi đã mang câu đó theo mình suốt nhiều năm, và ở Aichi-Nagoya, tôi nhìn thấy nó lặp lại. Mỗi vận động viên bước qua tôi là một vũ trụ. Tôi chỉ là người đứng sau cánh cửa, ghi lại nhịp đập của họ.

Góc nhìn phản trực giác: vấn đề không nằm ở một huy chương vàng bị thiếu

Cách kể chuyện phổ biến sau mỗi kỳ đại hội là tập trung vào con số bị thiếu. Bốn mục tiêu, ba kết quả, thiếu một. Câu chuyện ấy gọn gàng, dễ hiểu và dễ lan truyền. Nhưng nó che khuất điều quan trọng hơn.

Điều quan trọng hơn là cấu trúc của số vàng. Nếu Việt Nam đoạt bốn huy chương vàng nhưng cả bốn đều đến từ cùng một môn, vấn đề cấu trúc vẫn còn nguyên. Ngược lại, nếu Việt Nam đoạt ba huy chương vàng từ ba môn khác nhau, nền tảng có thể đã được mở rộng. Con số mục tiêu không nói lên được điều đó. Cách phân bổ mới nói lên.

Ở Asiad 20, vàng của Việt Nam đến từ hai môn, và hai môn ấy trùng với kỳ trước. Đây là tín hiệu cho thấy sự phụ thuộc chứ không phải sự đa dạng. Trong phân tích thể thao, sự phụ thuộc vào một nhóm nhỏ nguồn vàng là một điểm yếu chiến lược, bởi nó khiến toàn bộ kết quả của một đoàn trở nên mong manh trước những biến động nhỏ: một chấn thương, một thay đổi luật, một thế hệ vận động viên kết thúc sự nghiệp.

Một điểm phản trực giác khác nằm ở nhãn "môn kỳ vọng vàng". Nhãn này hữu ích cho truyền thông, nhưng có thể gây hại cho phát triển. Khi một môn được dán nhãn kỳ vọng vàng, áp lực dồn lên vai một vài vận động viên cụ thể. Nếu họ thành công, hệ thống được khen. Nếu họ thất bại, cá nhân bị chỉ trích. Trong khi đó, gốc rễ của thành tích — hệ thống tuyển chọn trẻ, mật độ thi đấu quốc tế, chất lượng huấn luyện, dinh dưỡng, y học thể thao — lại ít được nhắc tới. Điền kinh là môn phơi bày rõ nhất khoảng cách này, bởi vì ở điền kinh, không có cách nào che giấu sự thiếu chiều sâu. Đường chạy không cho phép ai đó trốn sau một chiến thuật.

Tôi từng viết về một vận động viên trẻ ở một quốc gia đang phát triển. Em được phát hiện qua một giải đấu khu vực, được đưa lên truyền thông như một viên ngọc, rồi bị bỏ rơi khi không đạt kỳ vọng trong vòng hai năm. Câu chuyện ấy không phải là cá biệt. Nó là hệ quả của một cách tiếp cận coi việc tuyển chọn như một tấm vé số. Tôi luôn giữ sự hoài nghi với những mô hình đào tạo trẻ biến thiên tài thành con số và biến gia đình thành người đặt cược. Đó là lý do tôi không bao giờ viết về một tài năng trẻ mà không hỏi: hệ thống nào sẽ đỡ lấy em nếu em thất bại?

Nhìn về phía trước: điều gì cần được đếm

Sau khi bế mạc, bảng huy chương trở thành một tài liệu tĩnh. Nó sẽ được lưu trữ, được trích dẫn, được so sánh. Nhưng với tôi, giá trị của nó không nằm ở việc ghi nhớ ai thắng. Nó nằm ở việc đặt ra câu hỏi tiếp theo.

Câu hỏi tiếp theo cho Việt Nam không phải là làm sao có thêm một huy chương vàng ở kỳ tới. Câu hỏi tiếp theo là làm sao mở rộng số môn có khả năng tạo vàng, và làm sao biến điền kinh từ một môn được kỳ vọng thành một môn thực sự có chiều sâu. Đó là hai bài toán khác nhau. Bài toán thứ nhất có thể giải bằng cách tập trung nguồn lực vào vài môn mũi nhọn. Bài toán thứ hai đòi hỏi thời gian, kiên nhẫn và một hệ thống không bỏ rơi vận động viên sau mỗi chu kỳ.

Trong phòng thay đồ, tôi học được rằng kỷ lục chỉ là con số, còn lịch sử là những gì họ không nói ra. Ở Aichi-Nagoya, tôi nghe rất ít lời nói. Tôi nghe nhiều nhịp thở. Và trong những nhịp thở ấy, tôi nhận ra một điều mà bảng huy chương không thể chuyển tải: thể thao không kết thúc khi ngọn lửa tắt. Nó chỉ chuyển sang một chu kỳ khác, nơi những người hôm nay đứng ngoài bục sẽ là những người ngày mai bước lên.

Ba trăm bốn mươi tám vận động viên. Ba huy chương vàng. Hai môn gánh vàng. Bảy môn được kỳ vọng. Một đường chạy dài mà không cột nào trên bảng tổng sắp có thể đo được. Đó là những gì tôi mang về từ kỳ đại hội này, cùng với một niềm tin cũ kỹ nhưng chưa bao giờ cũ: rằng mỗi vận động viên bước qua tôi là một vũ trụ, và nhiệm vụ của người viết không phải là đếm huy chương của họ, mà là giữ lại nhịp đập của họ trước khi nó bị tiếng vỗ tay át đi.

Có một khoảng lặng ở Aichi-Nagoya vào đêm cuối cùng, sau khi mọi khán đài đã trống. Tôi đứng đó thêm vài phút. Không có huy chương nào được trao trong khoảng lặng ấy. Nhưng nếu ai đó hỏi tôi kỳ đại hội này thực sự để lại điều gì, tôi sẽ chỉ vào khoảng lặng đó. Bởi vì giữa một kỳ đại hội mà mọi thứ được đo bằng vàng, bạc và đồng, thứ đáng nhớ nhất lại là những gì không thể quy đổi thành kim loại: sự kiên nhẫn của một vận động viên thắt lại dây giày lần thứ ba, và quyết định của một đoàn thể thao về việc sẽ đầu tư vào đâu trong bốn năm tới.