Trương Tùng Khê: Người thợ may bị lịch sử võ hiệp gán sai hai trăm năm

Ở tuổi bảy mươi, Trương Tùng Khê được ghi lại là có thể đập vỡ ba khối đá bằng một lòng bàn tay. Không phải trong tiểu thuyết võ hiệp. Trong một văn bản được cho là tiểu sử, do học trò của ông ghi lại vài thập kỷ sau khi ông qua đời.

Tôi từng ngồi trong nhiều phòng họp báo, nghe đủ loại con số được thổi phồng về tuổi tác và sức mạnh. Nhưng đây là lần đầu tiên tôi đọc một con số mà không có bất kỳ băng ghi hình nào để đối chiếu. Và điều kỳ lạ: người ta vẫn tranh cãi về nó suốt năm thế kỷ.

Trong giới võ thuật, có những cái tên được nhắc đến như một phần của bầu không khí, không phải như một hồ sơ có thể kiểm chứng. Trương Tùng Khê là một trong số đó. Và câu chuyện về ông, khi được tách khỏi lớp sơn hư cấu, lại trở nên thú vị hơn nhiều.

Kim Dung và cái bóng Võ Đang

Nhà văn Kim Dung, người có tác phẩm võ hiệp được đọc nhiều nhất, đã đưa Trương Tùng Khê vào hệ thống Võ Đang. Trong tiểu thuyết, ông là một trong bảy đệ tử của Trương Tam Phong, sống cùng thời với những nhân vật huyền thoại của phái Võ Đang. Độc giả Việt Nam, Hàn Quốc và Trung Quốc lớn lên với hình ảnh một cao thủ Võ Đang nghiêm nghị, ít nói, đứng sau những trận đấu lớn.

Nhưng khi tôi bắt đầu đọc các tài liệu lịch sử, bức tranh hoàn toàn khác. Trương Tùng Khê là người Ninh Ba, huyện Yến, sống vào thời Gia Tĩnh nhà Minh, tức thế kỷ XVI. Ông không phải một đạo sĩ Võ Đang. Ông là một người thợ may.

Đây là điểm đầu tiên khiến tôi chú ý. Trong làng võ thuật truyền thống, xuất thân quan trọng. Một người thợ may hành nghề ở phố thị, ban ngày đo vải, ban đêm luyện công, không có chùa chiền, không có môn phái, không có triều đình hậu thuẫn. Vậy mà các nhà nghiên cứu võ thuật hiện đại vẫn xếp ông vào hàng quan trọng của dòng nội gia.

Khoảng cách hai trăm năm

Điều đáng chú ý hơn: tiểu thuyết của Kim Dung đặt Trương Tùng Khê vào khoảng cách thời gian gần hai trăm năm so với thời đại thật của ông. Trương Tam Phong, người được coi là tổ sư Võ Đang trong tiểu thuyết, sống ở thời Nguyên - Minh, cách Trương Tùng Khê khoảng hai thế kỷ. Nói cách khác, nhân vật mà độc giả yêu mến là một sự ghép nối văn học, không phải một liên kết lịch sử.

Vậy điều gì là thật? Tài liệu đáng tin nhất về dòng dõi của Trương Tùng Khê nằm trong bài văn bia của Vương Chinh Nam, do học giả đời Thanh Hoàng Tông Hy viết. Chuỗi truyền thừa được ghi lại: Tôn Thập Tam Lão truyền cho Trương Tùng Khê, rồi đến Diệp Kế Mỹ, Đan Tư Nam, và cuối cùng là Vương Chinh Nam. Đây là một dòng nội gia có thật, độc lập với hệ thống Võ Đang trong tiểu thuyết.

Không có văn bản nào nối Trương Tùng Khê với Võ Đang. Đây là một trong những phát hiện khiến tôi phải viết lại cách nhìn của mình về võ hiệp và lịch sử.

Triết lý võ thuật của một người thợ may

Điều đáng nói nhất về Trương Tùng Khê không phải là những trận đấu, mà là triết lý. Thẩm Nhất Quán, người viết tiểu sử về ông vài thập kỷ sau khi ông mất, ghi lại lời dạy: động tác phải trực tiếp, khi ra đòn phải tập trung và dứt khoát. Tính toán quá nhiều sẽ làm tán loạn tâm trí.

Tôi từng nghe câu này trong nhiều phòng tập hiện đại. Nhưng điều thú vị là triết lý ấy đặt Trương Tùng Khê vào dòng nội gia - dòng võ thuật chủ trương tĩnh tại, vô vi, không phô trương. Trong khi đó, các nhà sư Thiếu Lâm đại diện cho dòng ngoại gia cứng rắn, thiên về sức mạnh và tốc độ.

Có một giai thoại nổi tiếng: khoảng bảy mươi nhà sư Thiếu Lâm tìm đến thách đấu Trương Tùng Khê. Trước trận, ông yêu cầu những người có trách nhiệm ở địa phương làm chứng một thỏa thuận rằng nếu có người chết, sẽ không ai bị truy tố. Các nhà sư đồng ý. Nhưng câu chuyện này, theo chính văn bản, chủ yếu mang tính truyền khẩu dân gian, không phải kết quả của một trận đấu có thể kiểm chứng.

Đây là điểm mấu chốt. Giai thoại về trận đấu với Thiếu Lâm là truyền miệng. Không có biên bản, không có trọng tài, không có ai ghi lại tỉ số. Nó giống như một trận bóng đá mà chỉ có khán đài kể lại, không có băng ghi hình.

Tôi từng theo dõi những trận đấu mà kết quả bị tranh cãi vì không có công nghệ hỗ trợ. Nhưng ít nhất những trận đó có trọng tài, có hiệp hội, có biên bản. Ở đây, chúng ta chỉ có ký ức dân gian.

Điều mà truyền thông hiện đại hiểu sai

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút. Khi một nhân vật lịch sử được đưa lên màn ảnh, công chúng thường có xu hướng tin rằng phiên bản điện ảnh là sự thật được phóng đại. Nhưng trường hợp Trương Tùng Khê cho thấy điều ngược lại: phiên bản hư cấu không chỉ phóng đại, mà còn gán ghép sai hoàn toàn về thời đại, môn phái và vai trò.

Trong khi đó, con người thật lại thú vị hơn theo một cách khác. Một người thợ may ở Ninh Ba, không vợ con, sống hiếu thảo với mẹ, từ chối dạy võ cho những người đến xin học. Ông không muốn biểu diễn. Ông không muốn nổi tiếng. Ông không có cấu trúc động lực của một võ sĩ thi đấu chuyên nghiệp.

Tôi từng phỏng vấn nhiều võ sĩ ở Incheon, Seoul và các thành phố khác. Những người sống bằng nghề đấu võ đều có chung một đặc điểm: họ cần được nhìn thấy. Trương Tùng Khê thì ngược lại. Ông từ chối sự chú ý. Và có lẽ chính vì thế mà huyền thoại về ông lại sống lâu hơn.

Tín hiệu từ một dòng dõi có thật

Có một chi tiết ít được nhắc đến: tướng quân Thích Kế Quang, một trong những danh tướng nổi bật của nhà Minh, từng mời Trương Tùng Khê dạy võ cho binh lính. Triết lý tĩnh tại, vô vi của ông được cho là có ảnh hưởng lớn đến vị tướng này.

Tôi không thể xác minh mức độ ảnh hưởng. Nhưng bản thân lời mời đã nói lên điều gì đó: trong hệ thống võ thuật quân sự nhà Minh, những người như Trương Tùng Khê được coi trọng không phải vì họ đánh đẹp, mà vì họ dạy được cách sống sót.

Đây là điều tôi luôn tìm kiếm khi viết về võ thuật. Không phải những cú knock-out, mà là những khoảnh khắc mà kỹ thuật trở thành kỷ luật sinh tồn. Khi sân vắng, tiếng vỗ tay duy nhất còn lại là nhịp tim của chính mình.

Võ Đang không cần Trương Tùng Khê, nhưng ngành du lịch thì cần

Có một khía cạnh thị trường đáng chú ý. Võ Đang, với tư cách là một thương hiệu du lịch văn hóa, được hưởng lợi từ việc các nhân vật lịch sử như Trương Tùng Khê được gắn với môn phái này trong tâm trí công chúng. Dù không có liên kết lịch sử nào được chứng minh, hình ảnh cao thủ Võ Đang vẫn bán được vé, sách và phim.

Ngành du lịch di sản ở Ninh Ba và Yến huyện cũng có động lực riêng để nhận một nhân vật như ông là con của địa phương. Đây là một dạng kinh tế di sản mà tôi từng thấy ở nhiều nơi, từ các làng võ ở miền Trung Việt Nam đến các khu du lịch ở Jeonju, Hàn Quốc.

Điều đáng chú ý là các nhà nghiên cứu phương Tây như Marnix Wells và Stanley Henning đã dành công sức để đưa Trương Tùng Khê ra khỏi khung truyện võ hiệp và đặt ông vào vị trí xứng đáng trong lịch sử võ thuật Trung Quốc. Đây là một nỗ lực có ý nghĩa: không phải để phủ nhận huyền thoại, mà để cho con người thật có cơ hội được nhìn thấy.

Trong công việc của tôi, tôi thường phải đối mặt với câu hỏi tương tự: khi viết về một võ sĩ, tôi viết về con người thật hay về hình ảnh mà công chúng muốn thấy? Câu trả lời không bao giờ đơn giản. Nhưng nguyên tắc của tôi là rõ ràng: phòng thay đồ không nói dối.

Điều đáng lo ngại về mặt thông tin là toàn bộ câu chuyện về Trương Tùng Khê đều dựa trên những văn bản được viết muộn. Không có năm sinh chính xác. Cuộc gặp với Thiếu Lâm là truyền khẩu. Tiểu sử do học trò ghi lại. Đây là một hồ sơ mỏng manh, và bất kỳ kết luận mạnh mẽ nào về ông đều có thể bị thách thức. Nhưng chính sự mỏng manh ấy lại khiến câu chuyện trở nên hấp dẫn: chúng ta đang đọc một huyền thoại được xây dựng trên nền tảng của một con người có thật, chứ không phải một nhân vật hoàn toàn hư cấu.

Điều tôi mang theo từ câu chuyện này

Có những đêm không cần bàn thắng để nhớ suốt đời. Và có những nhân vật lịch sử không cần một trận đấu được ghi hình để trở nên quan trọng.

Câu chuyện của Trương Tùng Khê nhắc tôi rằng trong võ thuật, cũng như trong thể thao, ký ức tập thể thường được xây dựng trên những gì chúng ta muốn tin, không phải những gì được ghi lại. Một người thợ may ở Ninh Ba đã trở thành đệ tử Võ Đang trong tâm trí hàng triệu độc giả. Nhưng con người thật - người từ chối dạy võ, người chăm sóc mẹ già, người đập vỡ đá ở tuổi bảy mươi - lại là một hình ảnh mạnh mẽ hơn bất kỳ nhân vật hư cấu nào.

Phòng thay đồ không nói dối. Chỉ có người ngoài mới cần tô vẽ.

Điều tôi muốn biết tiếp theo: khi các giải võ thuật hiện đại ngày càng phụ thuộc vào hình ảnh và câu chuyện thương mại, liệu chúng ta có còn giữ được những nhân vật như Trương Tùng Khê - những người không cần được nhìn thấy để trở thành huyền thoại?